كردن است . و گفته شده است : « روزهء يك ماه صبر است ؛ و سه روز روزه در هر ماه ، وسوسه‌هاى دل را مىزدايد . » در قرآن آمده است : اصْبِرُوا وَ صابِرُوا « 1 » ؛ يعنى نفستان را به عبادت واداريد و با هواى نفستان مبارزه كنيد . و وَ اصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ « 2 » ؛ يعنى با تلاشت تحمّل كن . و أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا « 3 » ؛ يعنى در راه رسيدن به رضايت خداوند صبور باشيد . و فَصَبْرٌ جَمِيلٌ * « 4 » ؛ يعنى فرمان و تشويق به آن . صبور كسى است كه بر صبر كردن توانا باشد ، و صبّار يعنى زمانى كه در آن رنج و سختى باشد . فرموده است : إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ « 5 » . و از انتظار به صبر تعبير مىشود ، وقتى كه حقّ انتظار آن باشد كه از صبر جدا نگردد ، هرچند اين عمل نيز نوعى صبر است . فرمود : فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ * « 6 » ؛ يعنى منتظر حكم او دربارهء كافران باش . و در آيهء فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ « 7 » ، ابو عبيده مىگويد : « لغتى است به معناى جرأت » ، و به قول عربى باديه‌نشين استناد كرد كه به دوستش گفت : « چه چيزى تو را بر خداوند جرى كرده است . اين تصوّر مجازى به صورت حقيقت است ؛ چون معنايش اين است كه چه چيزى تو را در عذاب خداوند در تقدير تو شكيبايى داده است ، آن‌گاه كه به ارتكاب آن جرأت يافتى . . . . . . و به صبر توصيف مىشود . كسى در حقيقت صبرى ندارد ؛ كه اين به اعتبار حال ناظر به اوست ؛ به كار بردن صيغهء تعجّب در چنين حالتى به اعتبار مخلوق است نه خالق . » پربارترين مطلبى كه در باب صبر گفته شده ، سخن مشهور باباطاهر است كه گفت : « كسى كه محبّت نفسش به خاطر خودش باشد از صبر بهره‌اى ندارد ؛ و هركس محبّت

--> ( 1 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 200 : صبر كنيد و ايستادگى ورزيد . ( 2 ) - مريم ( 19 ) آيهء 65 : و در پرستش او شكيبا باش . ( 3 ) - فرقان ( 25 ) آيهء 75 : اينانند كه به [ پاس ] آن كه صبر كردند ، غرفه [ هاى بهشت را ] پاداش خواهند يافت . ( 4 ) - يوسف ( 12 ) آيات 18 و 83 : اينك صبرى نيكو [ براى من بهتر است ] . ( 5 ) - ابراهيم ( 14 ) آيهء 5 : قطعا در اين [ يادآورى ] براى هر شكيباى سپاس‌گزارى عبرتهاست . ( 6 ) - طور ( 52 ) آيهء 48 : در برابر دستور پروردگارت شكيبايى پيشه كن . قلم ( 68 ) آيهء 48 : ( پس در [ امتثال ] حكم پروردگارت شكيبايى ورز ) . ( 7 ) - بقره ( 2 ) آيهء 175 : پس به راستى چه اندازه بايد بر آتش شكيبا باشند . انسان ( 76 ) آيهء 24 : ( پس در برابر فرمان پروردگارت شكيبايى كن ) .